Để giúp một người bạn đang trong mối quan hệ độc hại, việc quan trọng nhất không phải là thuyết phục họ chia tay, mà là ở lại trong đời họ: lắng nghe không phán xét, tin lời họ kể, tôn trọng quyết định của họ, và sẵn sàng hỗ trợ thực tế khi họ cần. Người bị kiểm soát thường đã bị cô lập dần; mỗi người bạn còn ở lại là một sợi dây nối họ với bên ngoài.
Bài này dành cho bạn bè, anh chị em, đồng nghiệp đang lo cho một người. Bạn sẽ có cách mở lời, những câu nên nói và nên tránh, những việc cụ thể có thể làm, và ranh giới của chính bạn. Những gì bạn đọc ở đây là nguyên tắc chung; nếu có nguy hiểm tức thời, việc đầu tiên là liên hệ cơ quan chức năng.
Những dấu hiệu khiến bạn lo cho một người bạn
Từ phía ngoài, bạn thường không thấy những gì xảy ra trong mối quan hệ, nhưng thấy được những thay đổi ở bạn mình. Các dấu hiệu hay gặp:
- Bạn ấy huỷ hẹn liên tục, ít xuất hiện, rời các nhóm chat, có vẻ phải xin phép để đi chơi.
- Trong lúc gặp, bạn ấy kiểm tra điện thoại lo lắng, phải gửi ảnh hay vị trí cho người yêu, hoặc phải về sớm.
- Bạn ấy hay bào chữa cho hành vi của người yêu, hay xin lỗi thay, hoặc nói những câu như "tại mình làm anh ấy giận".
- Có những vết thương được giải thích qua loa, hay mặc kín bất thường.
- Bạn ấy có vẻ mất tự tin, ngại quyết định những chuyện nhỏ, khác hẳn trước kia.
- Tiền bạc của bạn ấy có vẻ không còn do bạn ấy quản lý, hoặc bạn ấy đột nhiên gặp khó khăn tài chính.
- Người yêu của bạn ấy nói xấu bạn bè, gây khó chịu khi bạn bè có mặt, hoặc trả lời thay bạn ấy.
Một vài dấu hiệu chưa đủ để bạn kết luận điều gì. Nhưng đủ để bạn chủ động hỏi thăm và giữ liên lạc nhiều hơn.
Mở lời thế nào cho đúng lúc, đúng chỗ
Cuộc nói chuyện đầu tiên thường quyết định bạn ấy có tiếp tục tìm đến bạn hay không. Một vài nguyên tắc:
- Chọn lúc chỉ có hai người, ở nơi riêng tư và an toàn, không có người yêu của bạn ấy, không có người đang ngồi gần nghe thấy.
- Nếu nhắn tin, hãy nhớ điện thoại của bạn ấy có thể bị người kia đọc. Hẹn gặp trực tiếp hoặc dùng câu hỏi chung chung trước.
- Bắt đầu từ sự quan tâm và điều bạn thấy, không bắt đầu từ người yêu của bạn ấy. Ví dụ giả định: "Dạo này mình thấy cậu hay mệt và ít đi chơi, mình lo cho cậu. Cậu có ổn không?"
- Nếu bạn ấy chưa muốn kể, đừng ép. Nói rõ rằng lúc nào cần, bạn vẫn ở đây.
- Nếu bạn ấy kể, lắng nghe nhiều hơn nói. Đừng vội đưa lời khuyên trong lần đầu.
- Kết thúc bằng một câu mở cửa cho lần sau, kiểu "Cậu cứ nhắn mình bất cứ lúc nào, không cần lý do."
Nếu bạn lúng túng, có thể nhờ AI đóng vai người bạn đang gặp chuyện để bạn tập trước cách mở lời, với câu lệnh như: "Hãy đóng vai một người bạn đang trong mối quan hệ bị kiểm soát và hơi phòng thủ, để mình tập hỏi thăm một cách nhẹ nhàng, không phán xét." Không cần đưa tên thật hay chi tiết đời tư của bạn ấy vào.
Nên nói và nên tránh
Những câu dưới đây là ví dụ giả định. Mục đích là để bạn ấy cảm thấy được tin, không bị phán xét, và vẫn giữ quyền tự quyết.
| Nên nói | Nên tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| Mình tin cậu | Chắc cậu nói quá lên | Nghi ngờ khiến bạn ấy im lặng và tin lời người kia hơn |
| Đó không phải lỗi của cậu | Sao cậu để người ta đối xử như vậy | Câu hỏi "sao cậu để" vẫn là đổ lỗi |
| Cậu quyết thế nào mình vẫn ở đây | Nếu cậu không bỏ thì đừng than với mình | Tối hậu thư làm bạn ấy mất thêm một người |
| Cậu muốn mình giúp gì không | Để mình nói chuyện với hắn | Đối chất thay có thể làm tình hình nguy hiểm hơn cho bạn ấy |
| Cậu xứng đáng được đối xử tử tế | Người đó là đồ tồi | Chê người kia dễ khiến bạn ấy bênh vực họ |
Nói ít mà đều quan trọng hơn nói nhiều một lần. Có những người cần nghe câu "đó không phải lỗi của cậu" rất nhiều lần trước khi bắt đầu tin.
Những việc thực tế bạn có thể làm
Giữ liên lạc đều đặn. Một tin nhắn hỏi thăm mỗi tuần, một lời mời cà phê mỗi tháng, kể cả khi bạn ấy hay từ chối. Sự đều đặn cho bạn ấy biết cửa vẫn mở.
Giữ hộ đồ quan trọng. Nếu bạn ấy muốn, bạn có thể giữ hộ một túi đồ, bản chụp giấy tờ, một ít tiền, ở nhà bạn. Đây là phần quan trọng trong kế hoạch an toàn của nhiều người.
Thống nhất một tín hiệu. Một câu nhắn tưởng như bình thường, ví dụ giả định "mai cậu có đi chợ không", mang nghĩa "mình cần giúp, hãy gọi cho mình hoặc báo người thân". Thống nhất trước khi cần.
Ghi lại những gì bạn chứng kiến. Nếu bạn thấy vết thương, nghe lời đe doạ, nhận được tin nhắn bạn ấy chuyển tiếp, hãy ghi ngày giờ. Điều đó có thể có ích sau này nếu bạn ấy cần.
Tìm hiểu nơi hỗ trợ trước. Biết sẵn ở địa phương có những nơi nào hỗ trợ: Hội Liên hiệp Phụ nữ, công an xã phường, cơ sở trợ giúp xã hội, chuyên gia tâm lý. Khi bạn ấy hỏi, bạn có câu trả lời ngay.
Khi bạn ấy quay lại với người kia
Đây là lúc nhiều người bạn bỏ cuộc. Bạn đã thức đêm nghe kể, đã đón bạn ấy về ở nhờ, đã giúp tìm phòng trọ, rồi một tuần sau bạn ấy quay lại. Cảm giác bị phụ lòng là rất thật.
Hãy nhớ rằng quay lại là chuyện rất thường gặp, vì những lực giữ đã được bàn ở bài về lý do khó rời đi: hy vọng, gắn bó, phụ thuộc, nỗi sợ. Mỗi lần rời đi, dù ngắn, bạn ấy biết thêm rằng mình có thể đi được, và biết rằng có người sẵn sàng giúp. Nếu bạn đóng cửa lúc này, lần sau bạn ấy có thể không còn chỗ để đến.
Bạn không cần giả vờ đồng tình. Bạn cứ nói thật rằng mình lo, đồng thời giữ lời: "Mình vẫn lo cho cậu, và mình vẫn ở đây." Rồi giữ liên lạc như trước, không nhắc lại chuyện cũ để trách móc.
Khi người cần giúp là em, anh chị hoặc con của bạn
Khi người đang trong mối quan hệ độc hại là người nhà, cảm xúc của bạn thường mạnh hơn nhiều: giận người kia, xót người thân, và đôi khi giận cả chính người thân vì "không biết nghĩ". Bố mẹ dễ phản ứng bằng cách cấm đoán, đòi chia tay ngay, hoặc doạ từ mặt. Những phản ứng ấy xuất phát từ thương, nhưng thường đẩy người thân về phía người kia, vì chính người kia sẽ nói "đấy, gia đình em không ai hiểu em, chỉ có anh".
Cách hiệu quả hơn là để nhà mình luôn là nơi an toàn để quay về. Nói rõ rằng cửa nhà luôn mở, không cần giải thích, không bị trách. Giữ những bữa cơm, những cuộc gọi bình thường, không biến mỗi lần gặp thành một buổi chất vấn về người yêu. Khi người thân kể, lắng nghe trước, rồi hỏi họ muốn gia đình giúp gì.
Nếu người thân còn trẻ, đang đi học xa nhà, hãy chú ý đến những dấu hiệu thực tế: hết tiền bất thường, bỏ học, chuyển chỗ ở mà không báo. Giữ liên lạc với bạn cùng phòng hay bạn thân của em cũng giúp bạn biết khi có chuyện, miễn là làm một cách tôn trọng, không theo dõi.
Giúp từ xa khi bạn ở thành phố khác hoặc nước khác
Không phải ai cũng ở gần để đón bạn mình về. Nhưng ở xa vẫn làm được nhiều việc:
- Giữ một khung giờ gọi điện đều đặn, để bạn ấy có lý do bình thường để nói chuyện với bạn mà không gây nghi ngờ.
- Tìm hiểu giúp những nơi hỗ trợ ở địa phương nơi bạn ấy sống, để khi bạn ấy hỏi, bạn có sẵn thông tin.
- Kết nối bạn ấy với một người tin cậy khác đang ở gần, nếu bạn ấy đồng ý.
- Giữ hộ bản chụp giấy tờ quan trọng trong email hoặc ổ lưu trữ của bạn, nếu bạn ấy muốn có một bản sao ở nơi người kia không chạm tới.
- Thống nhất phải làm gì nếu bạn ấy đột nhiên mất liên lạc nhiều ngày: gọi ai, báo cho ai ở địa phương.
- Khi cần, hỗ trợ một khoản tiền vé xe hay tiền phòng tạm, nếu bạn có khả năng và muốn làm.
Ở xa, bạn dễ có cảm giác bất lực. Nhưng với người đang bị cô lập, một giọng nói quen thuộc mỗi tuần đôi khi chính là thứ giúp họ nhớ rằng thế giới bên ngoài vẫn còn.
Ranh giới của chính bạn và lúc cần báo cơ quan chức năng
Giúp một người trong mối quan hệ độc hại có thể kéo dài và rất mệt. Bạn có quyền đặt giới hạn cho mình: không nghe điện thoại lúc nửa đêm mỗi ngày, không cho vay tiền, không đứng giữa hai người. Giới hạn rõ ràng giúp bạn ở lại lâu hơn, thay vì kiệt sức rồi biến mất. Nếu bạn thấy mình bị ảnh hưởng nhiều, nói chuyện với một chuyên gia tâm lý cũng là chăm sóc chính mình.
Đừng tự đối chất với người gây hại, đừng đăng chuyện lên mạng xã hội, đừng tiết lộ chỗ bạn ấy đang ở cho người khác. Những việc đó có thể khiến bạn ấy gặp nguy hiểm hơn.
Có những lúc bạn cần hành động mà không chờ bạn ấy đồng ý: khi bạn chứng kiến bạo lực đang diễn ra, khi có lời đe doạ giết, khi bạn ấy bị giam giữ không cho ra ngoài, hoặc khi bạn ấy có ý định làm hại bản thân. Lúc đó hãy gọi cảnh sát khẩn cấp hoặc báo công an nơi gần nhất, và báo cho người thân của bạn ấy. Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 khuyến khích người phát hiện bạo lực báo tin cho cơ quan, người có thẩm quyền. Về quyền và nghĩa vụ cụ thể của người báo tin, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói với bố mẹ của bạn mình không?
Tuỳ hoàn cảnh. Nếu bố mẹ bạn ấy là chỗ dựa an toàn, họ có thể giúp rất nhiều. Nhưng có những gia đình phản ứng bằng cách trách móc hoặc ép buộc, khiến bạn ấy càng thu mình. Tốt nhất hỏi ý bạn ấy trước, trừ khi có nguy hiểm đến tính mạng, khi đó việc báo người thân và cơ quan chức năng là cần thiết.
Nếu bạn mình phủ nhận mọi chuyện thì sao?
Phủ nhận là phản ứng thường gặp, vì xấu hổ, vì sợ, hoặc vì bạn ấy chưa sẵn sàng gọi tên. Đừng tranh luận để buộc bạn ấy thừa nhận. Hãy nói rằng bạn quan tâm, bạn sẵn sàng khi cần, rồi tiếp tục giữ liên lạc. Nhiều người kể rằng họ nhớ mãi người bạn đã kiên nhẫn chờ.
Mình có nên nói chuyện thẳng với người yêu của bạn mình không?
Thường là không. Người có hành vi kiểm soát có thể trút giận lên bạn mình sau khi bị bạn đối chất, hoặc dùng việc đó để cô lập bạn ấy thêm. Nếu bạn lo cho an toàn của bạn ấy, hãy tập trung hỗ trợ bạn ấy và báo cơ quan chức năng khi có nguy hiểm, thay vì tự can thiệp.
Bạn mình là nam bị bạn gái kiểm soát, có cần giúp như vậy không?
Có. Nam giới cũng có thể bị kiểm soát, sỉ nhục, cô lập, và thường khó lên tiếng hơn vì sợ bị cười. Những nguyên tắc trong bài, như tin lời họ kể, không phán xét, giữ liên lạc, áp dụng như nhau. Tránh những câu đùa kiểu "đàn ông gì mà sợ vợ".
Mình kiệt sức vì nghe bạn kể mãi mà không thay đổi gì, có sai không khi muốn lùi lại?
Không sai. Bạn có giới hạn của mình. Lùi lại không có nghĩa là biến mất; bạn có thể giảm tần suất, nói rõ lúc nào mình có thể nghe, và giới thiệu thêm người hỗ trợ khác như chuyên gia tâm lý. Một người bạn ở lại lâu dài với giới hạn rõ ràng giúp được nhiều hơn một người kiệt sức rồi bỏ đi.